Cyjanotypia to proces fotograficzny, który daje głęboko niebieski obraz z dwóch soli żelaza wrażliwych na słońce. Pokrywa się papier roztworem, kładzie na nim przedmiot lub negatyw, naświetla na słońcu, po czym płucze czystą wodą: niebieski się pojawia, bez aparatu i bez ciemni fotograficznej.
Czym jest cyjanotypia i dlaczego jest niebieska?
Cyjanotypia to odbitka stykowa: obraz powstaje z tego, co przepuszcza lub zatrzymuje światło, położone bezpośrednio na arkuszu. Nazwa pochodzi z greckiego kuanos, ciemny niebieski.
Ten niebieski nie jest dodanym barwnikiem. Pod wpływem ultrafioletu obie sole żelaza reagują we włóknach papieru i tworzą błękit pruski, nierozpuszczalny pigment. To on zostaje po płukaniu i tworzy obraz: można zrozumieć, dlaczego cyjanotypia jest niebieska, śledząc drogę żelaza, od żółtozielonej soli do pigmentu.
Mówi się też o cyjanografii: oba słowa oznaczają ten sam proces, przy czym drugie podkreśla wykonywanie odbitek planów i dokumentów.
Jakie materiały i produkty są potrzebne do cyjanotypii?
Wystarczą dwa produkty chemiczne: heksacyjanożelazian(III) potasu i cytrynian żelazowo-amonowy, rozpuszczone w wodzie demineralizowanej. Nie myl heksacyjanożelazianu(III) z heksacyjanożelazianem(II) potasu, żółtą solą, która nie daje cyjanotypii.
Jeśli chodzi o akcesoria:
- Dwie nieprzezroczyste butelki, po jednej na roztwór, oraz dwie pipety do mieszania równych objętości.
- Szeroki pędzel z włosia syntetycznego, bez metalowej obejmy, która mogłaby poplamić warstwę, albo szklany pręcik.
- Papier akwarelowy o odpowiedniej gramaturze, który wchłania roztwór i wytrzymuje płukanie.
- Szyba do dociskania przedmiotów lub negatywu do arkusza oraz miska z czystą wodą.
Czy cyjanotypia jest niebezpieczna?
Niewiele, przy zachowaniu prostych zasad. Heksacyjanożelazian(III) jest mało toksyczny w dawkach stosowanych w tym procesie, ale w kontakcie z kwasem lub pod wpływem promieniowania UV w roztworze może uwalniać cyjanek. Pracuj w rękawiczkach w przewietrzanym pomieszczeniu; nigdy nie stykaj roztworów z kwasem i nie zostawiaj resztek roztworu na słońcu.
Zestaw do cyjanotypii czy przygotowanie w domu: co wybrać?
Aby wybrać zestaw do cyjanotypii, sprawdź, co naprawdę zawiera pudełko: niektóre łączą chemię, papier i instrukcję obsługi, inne dostarczają tylko dwie butelki.
| Zestaw kompletny | Sama chemia | Przygotowanie domowe | |
|---|---|---|---|
| W zestawie | Chemia, papier, instrukcja obsługi | Oba roztwory | Nic |
| Do zapewnienia | Pędzel, szyba | Papier i akcesoria | Sole, waga, butelki, papier |
| Dla kogo | Dla początkującego | Dla tego, kto ma już papier | Dla praktyka |
Zestaw do cyjanotypii Sténoflex to zestaw kompletny:
- 10 arkuszy papieru akwarelowego;
- dwie butelki z roztworem, z cytrynianem żelazowo-amonowym i heksacyjanożelazianem(III) potasu;
- dwie pipety;
- instrukcja obsługi.
Zestaw do cyjanotypii Sténoflex oraz odbitki kwiatów i paproci.
Jak wykonać cyjanotypię w sześciu krokach
Proces składa się z sześciu kroków, od butelki do suchej odbitki. Przygotuj wszystko przed rozpoczęciem: po pokryciu roztworem papier nie znosi światła dziennego.
1. Przygotowanie roztworu
Rozpuść każdą sól osobno. Przepis na cyjanotypię z Royal Society of Chemistry przewiduje 5 g heksacyjanożelazianu(III) potasu w 50 cm³ wody oraz osobno 9 g cytrynianu żelazowo-amonowego w 50 cm³ wody. Przechowuj oba roztwory w nieprzezroczystych butelkach i mieszaj je w równych częściach dopiero w chwili pokrywania papieru.
2. Pokrywanie papieru roztworem
Przy przygaszonym świetle rozprowadź mieszaninę pędzlem lub szklanym pręcikiem cienką i równą warstwą. Zbyt gruba warstwa w niektórych miejscach daje poplamioną odbitkę: przygotowanie papieru ma duży udział w powodzeniu.
3. Suszenie z dala od światła
Susz arkusz na płasko w ciemności. Papier wysuszony bez ostrożności tworzy aureole, a arkusz pozostawiony na świetle dziennym przed naświetlaniem ma zaświetlone biele.
4. Układanie obrazu
Połóż na suchym arkuszu rośliny, przedmioty lub negatyw wydrukowany na folii przezroczystej, a następnie dociśnij całość szybą. Zły kontakt sprawia, że obraz jest nieostry. Aby wyjść od zdjęcia, trzeba je najpierw przekształcić w negatyw. Można też naświetlić jeden po drugim dwa negatywy na tym samym arkuszu: to podwójne naświetlanie.
5. Naświetlanie. Jak długo na słońcu?
Naświetlaj na słońcu, na otwartej przestrzeni, aż arkusz zmieni kolor z żółtozielonego na brązowawy szaroniebieski. Czas zależy od światła:
| Światło | Orientacyjny czas |
|---|---|
| Pełne letnie słońce | Od kilku minut do około kwadransa |
| Pochmurno lub zimą | Kilkadziesiąt minut, czasem godzina |
| Lampa UV w odległości 10 lub 20 cm | Od około dziesięciu minut do trzech kwadransów |
Te czasy to punkty wyjścia: twój własny czas wskaże pasek próbny. Czas naświetlania ustawia się potem na oko, a cyjanotypia z lampą UV pozwala wykonywać odbitki nawet bez słońca.
6. Płukanie i ujawnienie niebieskiego
Zanurz arkusz w czystej, zimnej wodzie bez żadnych środków i wymieniaj kąpiel, aż woda przestanie żółknąć, czyli przez pięć do dziesięciu minut. Susz na płasko w cieniu: niebieski ciemnieje jeszcze podczas schnięcia. Płukanie cyjanotypii decyduje o głębi i trwałości niebieskiego.
Delikatnie poruszaj kąpiel z czystej wody, nie pocierając powierzchni cyjanotypii.
Na jakich podłożach można wykonać cyjanotypię?
Na papierze, ale także na tkaninie, drewnie, szkle lub ceramice: proces pozostaje ten sam, a o trudności decyduje materiał.
Podłoża do cyjanotypii dzielą się na dwie rodziny:
- Materiały porowate, które wchłaniają roztwór: papier, bawełniana lub lniana tkanina, surowe drewno.
- Powierzchnie gładkie, które same niczego nie zatrzymują: szkło, ceramika szkliwiona, metal lub plastik. Wymagają gruntu przed pokryciem roztworem.
Porównaj materiały przed rozpoczęciem, od chłonnego papieru po gładkie powierzchnie wymagające przygotowania.
Jak zmienić kolor cyjanotypii?
Przez tonowanie: druga kąpiel, po płukaniu, która przesuwa niebieski ku innemu odcieniowi bez naruszania rysunku. Zacznij od wypłukanej, dobrze kontrastowej odbitki.
- Ku brązowi: kąpiel taninowa z herbatą lub kawą.
- Ku niemal czarnemu brązowi: odbarwienie w środowisku zasadowym, takim jak soda oczyszczona, a potem stężona kąpiel taninowa.
- Ku zieleni: kurkuma, która dodaje do niebieskiego żółtą nutę.
Wyjmij odbitkę, gdy tylko pojawi się pożądany odcień.
Obejrzyj suche skrawki w odmierzonych odcieniach, zanim wybierzesz tonowanie. Te ilustracyjne odcienie nie są próbnikiem gwarantowanych wyników.
Dlaczego moja cyjanotypia się nie udała?
Widoczna wada bladej lub spranej cyjanotypii, poplamionej albo nieostrej, niemal zawsze wskazuje jej przyczynę:
- Blada po płukaniu: niedoświetlenie. Wydłuż czas naświetlania.
- Spiera się w wodzie: zbyt gwałtowne lub zbyt gorące płukanie albo nieodpowiedni papier.
- Poplamiona lub z aureolami: nierówne pokrycie roztworem albo suszenie bez ostrożności.
- Z zamglonymi bielami: papier wystawiony na światło dzienne przed naświetlaniem.
- Nieostra: niewystarczający kontakt między negatywem a arkuszem.
Obserwacja bladości, spranych obszarów i nierówności pomaga opisać próbę, zanim zaczniesz szukać jej przyczyny.
Jak przechowywać cyjanotypię?
Wypłucz odbitkę do końca, wysusz ją na płasko w cieniu, a potem schowaj w suchym miejscu, z dala od długotrwałego bezpośredniego światła. Unikaj zasadowych kartonów i passe-partout: niebieski nie znosi takiego środowiska. Dobrze wykonana cyjanotypia jest trwała: przechowuje się cyjanotypię przez dziesięciolecia, a plansze Anny Atkins wykonane w latach 40. XIX wieku nadal istnieją.
Kto wynalazł cyjanotypię? Krótka historia
Cyjanotypia zostaje wynaleziona w 1842 roku przez angielskiego astronoma Johna Herschela, który szukał sposobu kopiowania swoich notatek i obliczeń. Już w 1843 roku botaniczka Anna Atkins używa jej do plansz z algami w Photographs of British Algae. Herschel bada też w tym samym roku obrazy wykonane sokiem roślin: to antotypie, które blakną na słońcu, zamiast się błękitnieć.
Proces służy następnie przez stulecie do wykonywania planów architektów i inżynierów, zanim wróci do współczesnych artystów.
Anna Atkins, Ferns. Specimen of Cyanotype, lata 40. XIX wieku, cyjanotypia. National Gallery of Art, Washington, 2007.15.1, R. K. Mellon Family Foundation. Domena publiczna.