Fotografia narodziła się w XIX wieku. Nicéphore Niépce utrwalił w 1827 roku najstarszą zachowaną fotografię, Point de vue du Gras, następnie Louis Daguerre ogłosił w 1839 roku dagerotyp, a William Henry Fox Talbot opracował proces oparty na negatywie papierowym.
Przez wieki camera obscura potrafiła rzutować na ścianę żywy obraz, wierny i barwny, lecz znikał on natychmiast, gdy światło słabło, ponieważ nikt jeszcze nie umiał go zatrzymać.
Wszystko zmienia się na początku XIX wieku, gdy stawką przestaje być oglądanie tego obrazu, a zaczyna nią być jego utrwalenie. Właśnie ten moment, przejście od projekcji do zapisu, opisuje ten artykuł. U początków wszystkiego leży zasada aparatu otworkowego, czarnego pudełka z jednym zwykłym otworkiem, który wystarcza do utworzenia obrazu.
Samo oglądanie obrazu już nie wystarcza
Camera obscura, czyli ciemnia optyczna, była znana i używana na długo przed fotografią, głównie jako narzędzie pozwalające rysować scenę rzutowaną na kartkę.
Jej historia sięga od obserwacji starożytnych po przenośne urządzenia renesansu. Wystarczy tu zapamiętać tylko to, że obraz już istniał, jasny i precyzyjny na dnie pudełka, ale wciąż zależał od obecności światła. Brakującym gestem nie była więc optyka, lecz chemia.
Niépce i najstarsza zachowana fotografia
To francuski wynalazca, Nicéphore Niépce, jako pierwszy zdołał trwale utrwalić obraz uzyskany dzięki światłu, po długich badaniach nad powierzchniami światłoczułymi.
Za datę 1827 przyjmuje się najstarszą zachowaną fotografię, która jest mu przypisywana, znaną jako Point de vue du Gras, ujęcie wykonane z okna jego posiadłości.
Nicéphore Niépce pokrył najpierw metalową płytę bitumem judzkim, substancją twardniejącą pod wpływem światła. Umieszczona w camera obscura i naświetlana przez kilka godzin, a według niektórych źródeł nawet kilka dni, płyta pozwoliła mu utrwalić obraz obserwowanej sceny.
Mimo braku ostrości to właśnie ten obraz wyznacza pierwszy decydujący etap w historii fotografii. Obraz rzutowany w camera obscura można odtąd zachować, nawet gdy światło znika.
Widok z okna w Gras, heliografia Nicéphore'a Niépce'a, 1827. Źródło: Harry Ransom Center, Uniwersytet Teksasu w Austin.
Camera obscura z obiektywem, a nie aparat otworkowy
Jedna kwestia wymaga tu od nas całej rzetelności, bo kuszące, ale błędne jest przekonanie, że ta pierwsza fotografia powstała dzięki aparatowi otworkowemu.
Niépce pracował z camera obscura wyposażoną w obiektyw, soczewkę skupiającą światło, a nie ze zwykłym otworem wykonanym w ściance.
Aparat otworkowy rzeczywiście jest przodkiem i zasadą, z której wszystko się wywodzi, ponieważ to on pokazał, że urządzenie może utworzyć obraz bez niczego poza przejściem światła, ale nieprawdą byłoby twierdzić, że fotografia narodziła się z gołego otworu.
Fotografia otworkowa w ścisłym sensie, czyli wykonana bez żadnej soczewki, rozwija się później, pod koniec XIX wieku, gdy praktycy świadomie zaczynają badać tę uproszczoną drogę. Optyczną zasadę tego otworu szczegółowo opisuje artykuł o działaniu aparatu otworkowego. Zestaw otworkowy Sténoflex z minilaboratorium pozwala samodzielnie to wszystko sprawdzić, z pudełkiem, papierem i dołączonymi kąpielami.
Od Niépce'a do Daguerre'a i Talbota
Nicéphore Niépce otwiera drogę, nie doprowadzając jej do końca. Jego proces pozostaje zbyt powolny i zbyt niepewny, by się rozpowszechnić. To jego wspólnik Louis Daguerre opracowuje proces znacznie ostrzejszy i szybszy, ogłoszony w 1839 roku pod nazwą dagerotypu.
W Anglii niemal w tym samym czasie William Henry Fox Talbot pracuje na własną rękę nad procesem opartym na negatywie papierowym, którego zaletą jest możliwość wykonania kilku odbitek z jednego ujęcia, podczas gdy dagerotyp dawał tylko obraz odwrócony i niepowielalny.
Te dwie ścieżki, pojedynczy bardzo precyzyjny obraz i powielalny negatyw, otwierają fotografię taką, jaką poznamy później, ale mają to samo pochodzenie, czyli camera obscura tworzącą obraz i chemię, która go zatrzymuje.
Czego uczy nas ten moment przełomu
Aparat otworkowy zajmuje w tej historii osobne miejsce, miejsce nagiej, pierwotnej zasady, wcześniejszej niż jakakolwiek soczewka, która przypomina, że obraz może powstać prawie z niczego.
Eric Marais — Fotograf, autor dwóch książek o aparacie otworkowym (wydawnictwo Pearson) i twórca Sténoflex. Od początku prowadzi warsztaty wprowadzające do fotografii otworkowej i wywoływania analogowego.
