Cyanotype gaat heel goed met kinderen. De volwassene maakt het papier de dag ervoor klaar en smeert het in, met handschoenen aan. De kinderen leggen daarna hun voorwerpen op het vel, letten in de zon op de kleuromslag en spoelen de afdruk met helder water. Met de allerkleinsten vermijdt zonnedrukpapier dat al is ingesmeerd zelfs dat je het product zelf moet hanteren.
Is cyanotype gevaarlijk voor kinderen?
Weinig, zolang de volwassene het chemische deel voor zijn rekening neemt. Cyanotype berust op twee ijzerzouten, ammoniumijzer(III)citraat en kaliumferricyanide (rood bloedloogzout), die je met handschoenen en in een geventileerde ruimte hanteert.
Ferricyanide is weinig giftig in de hoeveelheden van het procedé, maar kan cyanide vrijgeven bij contact met een zuur of, in oplossing, onder uv-licht.
Is het papier eenmaal ingesmeerd en droog, dan geeft het bijna niet meer af. Voor een workshop met kinderen gelden dus een paar regels:
- de volwassene maakt de oplossingen klaar en smeert het papier in, met handschoenen aan;
- de flesjes blijven buiten bereik, en geen enkel sterk zuur komt in de buurt van de oplossingen;
- de kinderen raken alleen het droge papier aan en steken hun handen niet in hun mond;
- iedereen wast aan het einde van de sessie zijn handen.
Vanaf welke leeftijd kun je cyanotype maken met kinderen?
Er is niet één leeftijd: het aandeel van het kind groeit mee met het kind, dat van de volwassene wordt kleiner.
| Leeftijd | Wat het kind doet | Wat de volwassene voor zijn rekening neemt |
|---|---|---|
| Vanaf 4 of 5 jaar | Plukt, maakt een compositie op het vel, kijkt hoe het beeld verschijnt | Het lichtgevoelige papier en het spoelen |
| Rond 7 of 8 jaar | Regelt de belichting, let op de kleuromslag, spoelt zelf | De oplossingen en het insmeren |
| Vanaf 10 jaar | Kan met een kwast insmeren, onder toezicht en met handschoenen | Het klaarmaken van de oplossingen |
Vanaf 4 of 5 jaar kan een kind prima een fotogram maken, een beeld dat ontstaat door voorwerpen gewoon op het papier te leggen. Het plezier zit dan in het plukken en in het verschijnen van het beeld.
Voor de allerkleinsten maakt zonnedrukpapier alles nog eenvoudiger. Dat is cyanotypepapier dat al is ingesmeerd, verkocht in ondoorzichtige zakjes: je hoeft alleen nog te leggen, te belichten en te spoelen. De educatieve medewerkers van de Lawrence Hall of Science in Berkeley ontwikkelden het in 1975, om de stap van het insmeren te schrappen en er een educatief hulpmiddel van te maken.
Welk materiaal heb je nodig voor een workshop met kinderen?
Een groep wacht niet geduldig terwijl het papier droogt. Smeer de vellen daarom de dag ervoor in en laat ze drogen, beschermd tegen licht. Op de dag zelf heb je nodig:
- ingesmeerd en droog papier, of zonnedrukpapier voor de allerkleinsten;
- een schone glasplaat of een lijstje per kind, om de voorwerpen aan te drukken;
- een bak koud water om te spoelen;
- iets om bladeren, bloemen, veren en kleine voorwerpen in te verzamelen;
- handschoenen voor de volwassene die de oplossingen hanteert.
Aquarelpapier, dik en goed bestand tegen water, doorstaat zonder te scheuren de soms wat ruwe handelingen van kinderen. Het is de meest vergevingsgezinde drager voor een groep.
Met een kit hoef je de chemie niet zelf af te meten waar de kinderen bij zijn. De Sténoflex cyanotype-kit bevat de twee flesjes, het aquarelpapier en de handleiding: je strijkt de oplossing de dag ervoor uit, en op de dag van de workshop blijft alleen het leuke deel over.
Hoe verloopt een cyanotypeworkshop met kinderen?
Het ritme is alles: actieve momenten en wachtmomenten wisselen elkaar af, en het wachten op de zon houdt de groep bij elkaar.
- Plukken. Iedereen verzamelt bladeren, grassprietjes en kleine voorwerpen. Fijne, platte en ingesneden planten, zoals varens, drukken het best af.
- De compositie. Het kind schikt zijn vondsten op het lichtgevoelige papier en drukt ze aan onder een glasplaat.
- De belichting. Die duurt van een paar minuten in volle zomerzon tot enkele tientallen minuten bij bewolkt weer. Leer de kinderen niet op een horloge te letten, maar op de omslag van geelgroen naar bronsachtig blauwgrijs.
- Het spoelen. Dompel het vel onder in koud water, en het witte silhouet verschijnt op de blauwe achtergrond. Spoel tot het water helder blijft.
- Het drogen. Laat drogen in de schaduw, waar het blauw nog dieper wordt.
En als het bewolkt is?
Reken op een langere belichting, van enkele tientallen minuten, of belicht binnen onder een uv-lamp. Dat gedeelde wachten is evenveel waard als het beeld.
Een kind oefent zijn compositie op gewoon papier, met hulp van een volwassene, voordat het lichtgevoelig papier gebruikt.
8 ideeën voor cyanotype-activiteiten met kinderen
Zodra de handelingen onder de knie zijn, kan elke sessie haar eigen project hebben.
1. Het herbarium van de wandeling
Elk kind drukt de planten af die het onderweg heeft verzameld, één plaat per plant, altijd in hetzelfde formaat. Het herbarium in cyanotype krijgt sessie na sessie vorm, in de voetsporen van Anna Atkins, de botanica die al in 1843 haar algen afdrukte.
2. De voornaam in uitgeknipte letters
Letters uit karton, op het vel gelegd, blijven wit op de blauwe achtergrond. Het kind gaat naar huis met zijn voornaam, afgedrukt door de zon.
3. De schatten van een uitstapje
Veren, kant, sleutels, grassprietjes: je legt de vondsten van een uitstapje naar het park op een rij. Doorschijnende voorwerpen, zoals een veer of kant, laten een beetje licht door en geven fijne grijstinten.
4. Het raadspel met silhouetten
Elk kind belicht in het geheim een alledaags voorwerp, en de anderen raden wat het is aan de hand van alleen het witte silhouet. Het spel maakt duidelijk dat alleen de vorm van het voorwerp wordt afgedrukt.
5. De reeks van de seizoenen
Je maakt in de loop van de seizoenen telkens opnieuw een plaat, met de planten van het moment: knoppen in de lente, grassen in de zomer, herfstbladeren. De reeks toont hoe de natuur verandert.
6. De bedrukte tote bag of het T-shirt
Voor de oudere kinderen neemt stof het over van papier. De volwassene wast de tote bag eerst met warm water zonder wasverzachter om de appretuur te verwijderen, schuift er een stuk karton in en smeert hem dan in. Het kind maakt de compositie en belicht zoals op papier.
7. De versierde kiezelsteen
Een poreuze, matte kiezelsteen van het strand houdt een blauwe afdruk vast die uit de zee lijkt te komen.
8. Het gezamenlijke wandwerk
Meerdere vellen naast elkaar vormen een groot oppervlak. Elk kind maakt zijn deel, en daarna wordt alles samengevoegd tot een gezamenlijk wandwerk.
Het herbarium: één plant per plaat, altijd in hetzelfde formaat.
De voornaam: onder de kartonnen letters is het papier wit gebleven.
De tote bag: voor de oudere kinderen neemt stof het over van papier.
De kiezelsteen: een poreuze, matte steen houdt de blauwe afdruk goed vast.
Wat cyanotype kinderen leert
Cyanotype maakt van een wandeling materiaal voor beelden, zonder scherm of camera. Elk voorwerp dat het papier bedekt, houdt er het licht tegen en tekent er zijn vorm op. De regel lees je met het oog: wat bedekt is, blijft wit, wat de zon raakt, wordt blauw.
Die logica van schaduw en licht begrijp je eerder door te doen dan door uitleg. In de klas brengt een sessie zo licht, planten van een uitstapje en geduld samen, rond hetzelfde wachten: dat op de zon.
Wat de bladeren bedekten, is wit gebleven; wat de zon raakte, is blauw geworden.
Fouten om te vermijden met een groep kinderen
- Het lichtgevoelige papier te vroeg tevoorschijn halen: bij daglicht wordt het al belicht nog voor de compositie klaar is. Bewaar het tot het laatste moment in het zakje of in de schaduw.
- Te vroeg spoelen: het blauwgrijs van belicht papier misleidt, en een onderbelichte afdruk komt bleek uit het water. Wacht op de bronsachtige omslag.
- De voorwerpen laten bewegen: zonder glasplaat geeft een slecht aangedrukt blad vage contouren. Druk alles aan onder een schone glasplaat.
- Te hard of met te warm water spoelen: het blauw verbleekt. Spoel met koud water, zonder te wrijven.
Links begint de belichting: het papier is nog geelgroen. Rechts is het bronsachtig blauwgrijs geworden: je kunt spoelen met koud water.
Éric Marais — Fotograaf, auteur van twee boeken over de pinholecamera (uitgeverij Pearson) en bedenker van de Sténoflex. Hij geeft al vanaf het begin introductieworkshops in alternatieve fotografie, van de pinholecamera tot cyanotype.