Voor een herbarium in cyanotype pers je je planten enkele dagen plat, stel je elk vel samen op papier dat met de twee ijzerzouten is ingesmeerd, belicht je het onder een glasplaat in de zon tot de kleuromslag naar brons-blauwgrijs, en spoel je het daarna met koud water. Een herbarium in cyanotype is een map met blauwe vellen waarop elk blad, elk gras en elke gedroogde alg zijn witte silhouet achterlaat, als een verzameling plantenschimmen, geordend per familie. Het project knoopt aan bij een handeling uit de begintijd van de fotografie, en het blijft binnen bereik van iedereen die een plant in de zon kan leggen.
Deze pagina behandelt het herbarium als een volwaardig project: de samenhang, het drogen van de planten en het belichten, vel na vel.
Het herbarium in de traditie van Anna Atkins
Wie een herbarium in cyanotype maakt, treedt in de voetsporen van een pionierster. Anna Atkins, een Engelse plantkundige, paste het gloednieuwe procedé van Herschel al in 1843 toe op haar algencollecties, en haar werk Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions wordt vaak genoemd als het eerste met foto's geïllustreerde boek.
Wat een herbarium onderscheidt van een gewone reeks afdrukken, is zijn eenheid. Je zoekt geen mooi los beeld, maar een samenhangende collectie: vellen in een vast formaat, eenzelfde blauwe achtergrond, een regelmatige opmaak die de verwantschap tussen een varen en een schermbloem voelbaar maakt. Een herbarium documenteert evenveel als het decoreert. Elk vel ontleent zijn waarde aan wat het van de plant laat zien: de bouw, de nerven, de groeiwijze.
Wat een herbarium maakt: vellen in een vast formaat, op hetzelfde blauw, die op elkaar inspelen.
De collectie kiezen en ordenen
Een herbarium staat of valt met zijn rode draad: die maakt van een stapel afdrukken een collectie. Je kunt een thema volgen, de varens van een bosbodem, de grassen van een berm, of de planten van één tuin verzamelen in de loop van een seizoen.
De contouren maken altijd het beeld, dus kies je liefst platte, fijn ingesneden planten die scherp in wit uitkomen: varens, grassen, schermbloemigen, alles met kantwerk van nerven. Vlezige bloemen en ronde stengels drukken slecht af en passen minder goed in een herbarium, waar leesbaarheid voorop staat.
De planten drogen en plat maken
Deze stap scheidt het herbarium van het geïmproviseerde fotogram. Een verse plant houdt reliëf en raakt het papier maar hier en daar, terwijl een plat gedroogde plant goed contact en scherpe contouren geeft, precies wat een herbariumvel nodig heeft.
Pers de planten dus enkele dagen tussen vellen vloeipapier, onder het gewicht van een paar boeken, tot ze hun water kwijt zijn en plat worden zonder te vervormen.
Vervang het papier in het begin om het vocht af te voeren, en leg de bladeren goed uitgespreid neer, met de nerven vrij, zoals bij een klassiek herbarium. Een plant die zo is voorbereid, breekt niet als je haar vastpakt en geeft bij het belichten perfect contact: het scherpste silhouet dat de plant kan opleveren.
Pers de planten enkele dagen tussen vloeipapier, onder een paar boeken, voor goed contact.
Het vel samenstellen
Elk vel bedenk je voordat je het papier insmeert. Je kiest een formaat dat van vel tot vel gelijk blijft, laat een regelmatige marge vrij en plaatst de plant zo dat ze goed leesbaar is, gecentreerd of uitgelijnd, naargelang de keuze die je voor de collectie maakt.
Op een vel kan één los exemplaar tegen de achtergrond staan, zoals in een catalogus, of je brengt meerdere elementen van dezelfde familie bijeen om hun variaties te laten zien. De tussenruimte telt: planten die te dicht op elkaar liggen, verstoren de leesbaarheid, terwijl wat blauwe achtergrond rond elk silhouet het motief laat ademen.
De opmaak van een vel volgt dezelfde principes als elke plantafdruk op papier, waarbij de negatieve ruimte rond de bladeren het beeld evenzeer bepaalt als de witte uitsparing. Veel mensen houden in een hoek een lichte ruimte vrij om er later de naam van de plant in te schrijven, wat het geheel de uitstraling van een gedocumenteerd herbarium geeft.
Bertha Evelyn Jaques, Darnel, 1909. Dit vel brengt meerdere grasstengels samen in een smalle compositie. National Gallery of Art, Washington, 1999.95.2. Publiek domein.
Vel na vel belichten
Een herbarium belicht je één vel tegelijk, en die regelmaat geeft het zijn visuele eenheid. Smeer het papier uit de zon in met de twee ijzerzouten, laat het drogen en druk de gedroogde plant dan goed plat onder een schone glasplaat, voor goed contact over het hele oppervlak.
De cyanotype-kit bevat voor deze vellen de twee flesjes ijzerzouten, tien vellen aquarelpapier, twee doseerpipetten en een handleiding.
Een vel belicht je van enkele minuten in de volle zomerzon tot enkele tientallen minuten bij bewolkt weer. Die tijd lees je niet af op de klok maar aan de kleuromslag aan het oppervlak: de belichte oplossing gaat van bleek geelgroen naar brons-blauwgrijs als de belichting volstaat.
Die maatstaf geldt voor alle vellen, op voorwaarde dat je de omstandigheden vergelijkbaar houdt: hetzelfde papier, hetzelfde mengsel, hetzelfde licht. Spoel na de zon met schoon koud water tot het er helder uit komt. Het ijzer dat de plant heeft afgeschermd, spoelt weg en laat het witte silhouet verschijnen, terwijl de Pruisisch-blauwe achtergrond blijft zitten.
Het blauw wordt nog dieper terwijl het in de schaduw droogt, en pas als het vel droog is, beoordeel je het evenwicht. Werk liefst in kleine reeksen op één dag: de vellen delen dan hetzelfde blauw en passen vanzelf bij elkaar.
Hetzelfde papier, mengsel en licht: de vellen van één reeks slaan om naar dezelfde tint.
Het herbarium inbinden en bewaren
Zodra de vellen droog zijn, moet je ze nog de vorm van een collectie geven. Je kunt ze in een map verzamelen, tot een schrift naaien of als ingelijste reeks presenteren. Het belangrijkste is een vast formaat en een vaste marge aan te houden, want die houden het geheel bij elkaar.
De annotatie maakt het herbarium af: de naam van de plant, de plek en de datum van de pluk, in de marge of op de achterkant geschreven, geven het vel zijn waarde als document. Omdat Pruisisch blauw een stabiel pigment is, behoudt een herbarium dat beschut tegen langdurig fel licht wordt bewaard zijn contrasten lang, net als de oude verzamelingen die ons bijna ongeschonden hebben bereikt.
Vast formaat en vaste marge, en een notitie in de marge: het vel wordt weer een document.
Éric Marais — Fotograaf, auteur van twee boeken over de pinholecamera (uitgeverij Pearson) en bedenker van de Sténoflex. Hij geeft al vanaf het begin introductieworkshops in alternatieve fotografie, van de pinholecamera tot cyanotype.