Zodra de twee poeders zijn opgelost, vragen veel mensen zich af of ze alles meteen moeten opmaken of dat de baden tot de volgende sessie kunnen wachten. Het antwoord komt neer op een eenvoudig onderscheid dat in workshops vaak wordt herhaald: de twee gescheiden oplossingen blijven heel lang goed, terwijl hun mengsel maar een week goed blijft, beschermd tegen licht en lucht. Als je begrijpt waarom, maak je je flessen één keer klaar voor maanden aan afdrukken.
Deze pagina gaat over het bewaren van de chemische oplossingen: hun levensduur, de tekenen dat ze verouderd zijn en de manier om ze op te slaan. Voor het afmeten en combineren van de twee zouten neemt het cyanotyperecept het over, en de gids over cyanotype plaatst deze stap in het hele procedé.
Waarom gescheiden oplossingen zo lang goed blijven
Zolang ammoniumijzer(III)citraat en kaliumferricyanide (rood bloedloogzout) in aparte flessen blijven, kan het blauw zich niet vormen, want pas hun samenkomst maakt het oppervlak gevoelig voor uv-licht.
Elke oplossing op zich veroudert alleen langzaam, in haar eigen tempo, en dat tempo is traag zolang je ze uit het licht houdt. Ferricyanide is weinig giftig in de hoeveelheden van het procedé, maar kan cyanide vrijgeven bij contact met een zuur of, in oplossing, onder uv-licht.
Juist dat maakt het procedé zuinig. Je maakt een voorraad van elk zout, voegt alleen de dosis van de dag samen op het moment dat je insmeert, en de rest wacht onaangeroerd in zijn fles. Je oplossingen klaarmaken is dus geen handeling die je elke sessie overdoet, maar een investering van een paar minuten die maanden meegaat.
Hoelang blijven de gescheiden baden goed?
Kaliumferricyanide in oplossing is het robuustste van de twee. In een ondoorzichtige fles, uit het licht en koel bewaard, blijft het makkelijk meerdere maanden en vaak meer dan een jaar goed zonder zijn ontwikkelende kracht te verliezen. Over dit zout hoef je je het minst zorgen te maken.
IJzercitraat, kwetsbaarder
IJzercitraat is delicater. De oplossing blijft enkele weken tot enkele maanden bruikbaar, maar dit ijzerzout breekt onder uv-licht langzaam af, zelfs in de fles, en het is het gevoeligst voor schimmelvorming als het water of de fles niet schoon is. Dit zout bepaalt de echte levensduur van je voorraad, en hierop moet je letten.
Het mengsel blijft een week goed
Zodra je de twee oplossingen samenvoegt, komt de lichtgevoelige chemie op gang en begint het aftellen. De gecombineerde oplossing, herkenbaar aan haar groengele kleur, verliest geleidelijk aan gevoeligheid: ze blijft een week goed, beschermd tegen licht en lucht. Daarna geeft ze doffe, gesluierde of verzwakte afdrukken.
De regel is dus om alleen de hoeveelheid te mengen die je voor het werk van de dag nodig hebt, ongeveer genoeg om de geplande vellen in te smeren.
Ingesmeerd en gedroogd papier kan iets langer wachten, beschermd tegen licht, maar de gemengde oplossing blijft een week goed, beschermd tegen licht en lucht, en niet langer. Een veelgemaakte fout is een restje mengsel na die termijn nog te bewaren voor de volgende keer.
Een oplossing herkennen die niet meer houdbaar is
Een paar zichtbare tekenen verraden dat een bad te oud is om nog te gebruiken. Bij ijzercitraat wijst een kleur die sterk bruin wordt ten opzichte van het begin op krachtverlies, omdat het ijzer deels is afgebroken. De oplossing geeft dan bleek blauw, zelfs na een lange belichting.
Een blijvende troebeling of een neerslag die bij schudden niet meer oplost, is een andere aanwijzing, net als draden of een schimmelvlies op het oppervlak van het citraat, vooral als de fles vaak is geopend. Bij twijfel blijft een proefafdruk op een restje papier de betrouwbaarste test: die laat meteen zien of de oplossing haar gevoeligheid heeft behouden.
Je flessen goed opslaan
Opslaan komt neer op drie eenvoudige reflexen. Je gebruikt ondoorzichtige of getinte flessen, waarbij amber het gangbaarst is, om het licht tegen te houden dat het citraat aantast; zo'n fles staat trouwens op de lijst met chemische producten voor cyanotype. Heb je die niet, dan volstaat een doorzichtige fles in een gesloten kast of ingepakt: het belangrijkste is duisternis.
Daarna berg je de flessen koel en droog op, uit de buurt van warmtebronnen; een kast of een lage plank is daar prima voor. Ten slotte bewaar je ze buiten bereik van kinderen en duidelijk geëtiketteerd met de naam van het zout en de datum van bereiding. Zo verwissel je de twee baden niet en hoef je je maanden later niet af te vragen hoe oud ze zijn.
Je oplossingen klaarmaken met schoon water, liefst gedemineraliseerd, en een gespoelde fles is de doeltreffendste manier om schimmel uit te stellen.
- Bewaar de oplossingen apart in ondoorzichtige of getinte flessen, uit het licht.
- Berg ze koel en droog op, uit de buurt van warmte en buiten bereik van kinderen.
- Zet op elke fles de naam van het zout en de datum van bereiding.
Bewaar de oplossingen apart, in gesloten flesjes die tegen licht beschermd zijn. De etiketten vallen buiten beeld.
Een voorraad klaarhouden om af te drukken
Je oplossingen bewaren komt dus neer op één logica: je houdt de twee zouten maandenlang gescheiden en uit het licht, en je mengt alleen de hoeveelheid die je nodig hebt, die een week goed blijft, beschermd tegen licht en lucht. Door de kleur en de helderheid van het ijzercitraat, het kwetsbaarste van de twee, in het oog te houden, weet je hoe het met je voorraad staat.
Om opnieuw te beginnen met een gezonde basis als een bad bedorven is, of gewoon om de twee zouten met hun handleiding te hebben, bevat de Sténoflex cyanotype-kit kaliumferricyanide en ammoniumijzer(III)citraat, met het aquarelpapier en de pipetten.
Met deze twee flessen behandelt het cyanotyperecept het mengen in gelijke delen en het insmeren, om deze bewaarde voorraad om te zetten in Pruisisch blauw.
Éric Marais — Fotograaf, auteur van twee boeken over de pinholecamera (uitgeverij Pearson) en bedenker van de Sténoflex. Hij geeft al vanaf het begin introductieworkshops in alternatieve fotografie, van de pinholecamera tot cyanotype.