Voor een cyanotype op canvas kies je ongegrond, ruw canvas van katoen of linnen. Smeer het in dunne lagen in met de twee ijzerzouten, belicht het in de zon onder een glasplaat en spoel het daarna in koud water door het water erover te laten lopen, zonder te wrijven.
Canvas op een spieraam geeft cyanotype een uitstraling die papier niet heeft: je bekijkt de afdruk als een schilderij, aan de muur zonder lijst of passe-partout, en het Pruisisch blauw krijgt er de diepte van verf. Het procedé blijft dat van cyanotype, twee ijzerzouten, ultraviolet licht en water, maar schilderscanvas is geen gewone stof, en de voorbereiding van het oppervlak bepaalt alles.
Kort samengevat in 4 stappen:
- Ongegrond, ruw canvas kiezen
- Het canvas opgespannen of plat lichtgevoelig maken
- Als contactafdruk in de zon belichten
- Het schilderij spoelen en fixeren
Deze pagina behandelt canvas als drager voor een schilderij en wat het onderscheidt van andere materialen. Voor een kledingstuk of een textielvoorwerp dat gewassen wordt, helpt de pagina over cyanotype op stof je verder. De pagina over dragers voor cyanotype geeft een overzicht van de materialen, en de volledige gids over cyanotype zet alles op een rij als je net begint.
Ongegrond, ruw canvas kiezen
Het succes wordt al bepaald vóór de chemie, door het soort canvas dat je in handen neemt. Schilderscanvas uit de hobbywinkel is bijna altijd al voorbewerkt met een laag witte acrylgesso die een gesloten huid vormt. Die voorbereiding is bedoeld voor verf en stoot de waterige cyanotype-oplossing af: de oplossing parelt en droogt op in onregelmatige plassen in plaats van in de vezel te trekken.
Op deze drager gaat het hier het vaakst mis: je maakt een canvas lichtgevoelig dat kant-en-klaar is om op te schilderen en krijgt een gemarmerde achtergrond die bij het spoelen verdwijnt. Dat is eenvoudig te voorkomen. Kies ruw canvas van katoen of ecru linnen, zonder acrylgrondlaag, dat je per meter vindt bij leveranciers van spieramen of op de rol als matrastijk.
Die kale vezel gedraagt zich dan als textiel en zuigt de oplossing zonder moeite op. Zo komt canvas bij het lichtgevoelig maken dicht bij stof, terwijl het bedoeld blijft als schilderij.
De test is een druppel water op het oppervlak. Trekt de druppel in en kleurt de vezel donkerder, dan is het canvas klaar voor de oplossing. Parelt hij en blijft hij als een bolletje liggen, dan sluit een grondlaag de structuur af en neem je beter ander canvas.
Bekijk de structuur van ruw canvas voordat je een drager zonder grondlaag kiest.
Het canvas opgespannen of plat lichtgevoelig maken
De oplossing is dezelfde als overal: de twee ijzerzouten in gelijke delen gemengd, ammoniumijzer(III)citraat en kaliumferricyanide (rood bloedloogzout). Onder invloed van de uv-straling van de zon wordt ijzer in oxidatietrap III gereduceerd tot ijzer II, dat met het ferricyanide reageert tot Pruisisch blauw, het onoplosbare pigment dat zich in de vezel van het canvas verankert.
Voor je eerste oefeningen bevat de Sténoflex cyanotype-kit de twee zouten, het aquarelpapier en de pipetten, zodat je op papier kunt oefenen voordat je een eerste canvas lichtgevoelig maakt. Ferricyanide is weinig giftig in de hoeveelheden van het procedé, maar kan cyanide vrijgeven bij contact met een zuur of, in oplossing, onder uv-licht.
Je kunt het canvas lichtgevoelig maken als het al op het spieraam zit, of het plat bewerken voordat je het opspant, afhankelijk van of je een vast formaat wilt of achteraf nog wilt bijsnijden.
Breng de oplossing aan met een zachte platte kwast of een spons, in dunne, kruisende lagen. Houd er rekening mee dat canvas meer opneemt dan een vel papier: een tweede dunne laag, als de eerste licht is opgedroogd, zorgt voor voldoende dichtheid. Zichtbare penseelstreken aan de rand van de ingesmeerde zone horen bij het schilderijeffect, en veel mensen laten ze staan in plaats van een perfect egaal vlak na te streven.
Laat het canvas uit het licht drogen, in een donkere ruimte of een kast, want de oplossing is al gevoelig voor uv. Wacht tot het droog aanvoelt en egaal geelgroen is voordat je belicht.
Smeer het canvas in dunne, kruisende lagen in, uit het licht, tot het egaal geelgroen is.
Als contactafdruk in de zon belichten
Het beeld ontstaat bij een contactbelichting, een principe dat voor alle cyanotype geldt. Om een foto te reproduceren heb je een transparant negatief op ware grootte nodig, dat je direct op het canvas legt; voor een fotogram leg je eerder planten of voorwerpen rechtstreeks op het doek.
Een strak contact is hier het lastige punt, want opgespannen canvas blijft licht elastisch. Druk het negatief of de elementen daarom aan onder een glasplaat, zodat er geen licht onder glipt dat de contouren laat vervagen.
Het belichten duurt van enkele minuten in volle zomerzon tot enkele tientallen minuten bij bewolkt weer, zonder vast getal. Het betrouwbare houvast blijft de kleuromslag: de belichte zone gaat van geelgroen naar een gebronsd blauwgrijs, en zodra die tint duidelijk verschijnt, is de belichting voldoende.
Het negatief ligt onder glas op het canvas, tot de belichte zone omslaat naar gebronsd blauwgrijs.
Het schilderij spoelen en fixeren
Het spoelen verwijdert de niet-belichte zouten en stopt de reactie. Spoel met koud water tot het wegstromende water helder blijft en de onbelichte achtergrond weer de ecru kleur van het canvas heeft.
Een canvas op een spieraam dompel je niet makkelijk onder in een bak. Spoel het daarom schuin gehouden onder een zacht straaltje of met een handdouche en laat het water eroverheen lopen zonder te wrijven, want het hout van het spieraam kan niet lang tegen water.
Laten drogen en het blauw laten verdiepen
Laat het canvas daarna plat drogen, uit de directe zon. Het blauw wordt in de uren daarna donkerder, naarmate het pigment oxideert. Een schilderij dat aan de muur blijft en niet gewassen wordt, vraagt niet het grondige fixeren van textiel, maar canvas blijft een vezel, en voor het wassen geldt dan hetzelfde principe als voor stof.
Daarin sluit canvas aan bij de andere oppervlakken waar de voorbereiding en het contact zwaarder wegen dan de chemie, die nooit verandert, of het nu om ruw hout gaat of om glas met een hechtlaag.
Een canvas op spieraam spoel je schuin, met koud water en zonder te wrijven, tot het water helder wegloopt.
Éric Marais — Fotograaf, auteur van twee boeken over de pinholecamera (uitgeverij Pearson) en bedenker van de Sténoflex. Hij geeft al vanaf het begin introductieworkshops in alternatieve fotografie, van de pinholecamera tot cyanotype.